Ένας πολύ σημαντικός κοινωνιολόγος και ψυχοθεραπευτής ο ‘Εριχ Φρομ περιέγραψε με πολύ σαφή τρόπο κάποιες από τις ψυχικές διεργασίες – οσό οξύμορο και αν ακούγoνται έννοιες όπως σαφήνεια και ψυχή - που συμβαίνουν στον άνθρωπο και αντί αυτός να μολάει χαρταέτους και να ζει τη ζωή του σαν να μην υπάρχει αύριο ζει τη ζωή σαν μια υποχρέωση που πρέπει να φέρει σε πέρας. Σύμφωνα με τον Φρομ «ο άνθρωπος διακρίνεται από δυό καταστάσεις ύπαρξης, τη κατάσταση του έχειν και την κατάσταση του είναι. Όταν το έχειν καθορίζει το τρόπο της ύπαρξης μας η σχέση μας με τον υπόλοιπο κόσμο γίνεται κτητική. Θέλουμε να κάνουμε το κάθε τι, ακόμα και τον εαυτό μας ιδιοκτησία. Το έχειν, που χρωστάει τη δύναμη του στο βιολογικό παράγοντα της επιθυμίας για επιβίωση, διψάει για ασφάλεια και κατάκτηση. Η κατάσταση του είναι από την αλλή πλευρά είναι μια κατάσταση ρευστή όπου το μόνο βέβαιο είναι η αλλάγη. Η κατάτασταση του είναι χρωστάει τη δύναμη του στην «έμφυτη ανάγκη του ανθρώπου να ξεπερνάει την απομονώση του και να γίνεται ένα με τους αλλούς». Aυτά λοιπόν μας λέει μέσες άκρες ο κύριος Φρομ.
Στη κατάσταση του έχειν με άλλο λόγια αποτυγχανούμε παταγωδώς να συντονιστούμε με αυτό οι ζενιστές μοναχοί αποκαλούν «τρελή σοφία», το διαρκή συντονισμό με τους εσωτερικούς ρυθμούς μέσα μας. Σε μια κατάσταση του έχειν κερματίζουμε τη ζώη μας σε κομμάτια, τα απομονώνουμε και χωρίς να μας παίρνει κανένας χαμπάρι τα καταχωνιάζουμε στα υπόγεια της αντιλήψης μας. Τσουβάλια με με ληγμένες ιδεολογίες, πιθάρια με αφυδατωμένες πεποιθήσεις, ολόκληρα μπαούλα από αραχνιάσμενα πιστεύω έχουν τιγκάρει ασφυκτικά τους εσωτερικούς ζωογόνους χώρους της ψύχης μας, με τη μυρώδια της μουχλας να αναδύεται από παντού.. το περπάτημα μας έτσι γίνεται βαρύ και ασήκωτο, τα ίχνη που αφήνουμε τα διάβαζει ακόμα και ένας άπειρος ιχνηλάτης και τα μαντάτα που λαμβάνουμε ποτέ δεν είναι φρέσκα. Η ζωή μας ανάγεται σε μια βαριά και ανθυγιειηνή εργασία με ολό αυτό το φορτίο που κουβαλάμε στη πλάτη.
Χωρίς πάλι να το καταλαβαίνουμε – όχι δηλάδη οτι είμαστε σε θέση να καταλαβαίνουμε και πολλά απο αυτά που μας συμβαίνουν - ως απόρροια αυτής της συσώρευσης και της κατάκτησης, μυστήριες συνάψεις εγκεφαλικών κυττάρων δημιουργούν συγκεκριμένα δεδομένα μέσα στο κεφάλι μας. Οι πεποιθήσεις εμφανίζονται αρχικά σαν σωσίες καβάλα στα καμαρωτά άλογα τους για να βάλουν τάξη στο σκόρπισμα του ανθρώπινου νου, τα πιστεύω σαν αρματωμένοι μουτζαχετνίν στέκονται άγρυπνοι φρουροι των πεποιθήσεων και το ανθρώπινο κεφάλι από παιδική χαρά ανώριμων εγκεφαλικών κυττάρων μετατρέπεται σε στρατοκρατούμενη ζώνη. Όσο επιτρέπουμε σε εξουσιαστές να προβάρουν τις χακί στολές τους μέσα στο κέφαλι μας τόσο οι πολύχρωμες στολές των σαλντιμπάγκων θα αραχνιάζουν στη ντουλάπα.
Στη κατάσταση του είναι οι παράμετροι είναι διαφορετικοί. Στη κατάσταση του είναι ο άνθρωπος είναι άδειος και επιτρέπει έτσι στο θεικό να γίνει επισκέπτης. Δεν αγκιστρώνεται με νύχια και με δόντια στα πιστεύω του αλλά αφήνεται να παρασυρθεί από τις ποιήτικες διαθέσεις της ζωής, δεν ταμπουρώνεται πίσω από αυτά που γνώριζει αλλά ξεμακραίνει αφήνωντας λάσκα το σχοινί που τον δεσμέυει, δεν ορίζει για να κατάλαβει αλλά μελοποιεί για να νιώσει, δεν αποκτάει για να αγαπήσει αλλά μοιράζεται για να ελευθερωθεί. Από την ανθρώπινη μελωδία καμία νότα δεν αφαιρείται στην κατάσταση του είναι ώστε να μπορούν ανά πάσα στιγμή να ηχήσουν όλες οι νότες μαζί. Μέσα σε αυτό το εσώτερο κομμάτι της ύπαρξης μας βρίσκονται τα πιο άγνα υλικά από τα οποία πλάθονται τα όνειρα· τίποτα δεν ονοματίζεται, κανένας αναστεναγμός και χαμόγελο δεν πάει στράφι. Εκεί μέσα οι πιο τσαχπίνικες διαθέσεις μας αναλαμβάνουν να σύρουν το χόρο, να μεθύσουν τα πάρε δώσε και τους υπολογισμούς και να στήσουν τις γιορτές που μόνο αυτές κατέχουν. Μέσα σε αυτόν τον αδιάκοπο χόρο τίποτα δεν διατηρεί την αρχική του μορφή, τα ψυχρά θερμαίνονται, τα θερμά ψύχονται, τα υγρά ξηραίνονται, τα ξηρά υγραίνουν, όπως λέει ο μεγάλος Ηράκλειτος. Σε αυτη τη συνουσία μορφών και εννοιών, τα αντίθετα φαίνονται να είναι ένα, οι γωνίες γίνονται καμπύλες, η ποίηση είναι σφιχταγκαλιασμένη με το ρεαλισμό και όλα φαίνονται να σύνυπαρχουν σε όλα σε μια υπαρκτή όσο και μετέωρη ολότητα. «Προσπαθούσα να χρωματίσω τους ήχους», έλεγε ο Φελλίνι «να δώσω μουσικότητα στο λόγο, να αφέθω σε ένα ρυθμό απροσδιόριστο μα καθηλωτικό να μεταδώσω αυτή την αίσθηση ότι η ζωή είναι ένα πράγμα, μια ολότητα που μάθαμε να διασπάμε, να διαχωρίζουμε και να αρχειοθετούμε».Η αβεβαιότητα και η απουσία χαρακωμάτων που φαίνεται να χαρακτηρίζουν αυτήν την πυρετώδη κατάσταση του είναι μπορεί να ξινίζει κάποιους, να τους ζάλιζει μόνο και μόνο το άκουσμα μιας τέτοιας υπερβάτικης συνείδησης. Μόνο οι μνήμες της παιδικής τους ηλικίας μπορούν να τους ξαναβάλουν στο κόλπο..τότε που η ζωή ήταν ένα απέραντο λούνα παρκ, τότε που έπρεπε να δέσεις τη ζώνη και να απολαύσεις τη βόλτα. Αν μέσα σε αυτήν την πυρετώδη σύνδεση με τη ζωή που διαπνέεταιι από μια αλληλουχία ενδεχομενικών συμβάντων και όριζεται από το ποιητικό παράδοξο μας κυριεύει φόβος γιατί δεν υπάρχει κανένα κιόσκι να προφυλαχτούμε απο το θυελώδεις ανέμους της αλλαγής, τότε που αισθανόμαστε μετέωροι να αιωρούμαστε χωρίς προσανατολισμό, τότε και μόνο τότε μπορούμε να νιώσουμε ασφάλεια γιατί έχουμε συντονιστεί με τους αιώνιους νόμους της ζωής, τότε και μόνο τότε πρέπει να πάψει ο φόβος γιατί είμαστε κόντα στη ζωή και αυτή πλέον θα φροντίσει για εμάς.
O Xαίζενμπεργκ λέει ότι τα άτομα της ύλης δεν είναι πράγματα είναι τάσεις. Αντί για σταθερές γύρω μας πρέπει να σκεφτόμαστε πιθανότητες. Στη κβαντομηχανική ένα σωματίδιο υπάρχει σε δύο θέσεις ταυτόχρονα, και το συμπέρασμα που γεννάται είναι ότι πλέον δεν υπάρχει δεδομένο αποτέλεσμα, αλλά ο παρατηρητής επηρεάζει το πείραμα.Στη κβάντικη φυσικη δεν μίλανε πλέον για ύλη, για προβλέψιμες συμπέριφορες αλλά για πράγματα που δεν είναι καθορισμένες υποστάσεις παρά μορφές ενέργειας που λαμβάνονται ως αισθήσεις από τα αισθητήρια όργανα του σώματος μας. Τα κύματα δονήσεων από την αστείρευτα ερωτική φύση που μας περιβάλλει, τις απροσδιόριστες αλλά ζωτικές αυτές αισθήσεις η κοινωνία μας εκπαιδεύει να τις μετατρέπουμε σε αντιλήψεις, σε ορισμένες συμπεριφορές που μας επιτρέπουν με τη σειρά τους να χειραγωγήσουμε το κόσμο για να μπορέσουμε να ζήσουμε σε ένα δοσμένο πολιτισμό. Από τη στιγμή που κάναμε τις αισθήσεις αντιλήψεις και τους δώσαμε και ένα όνομα αυτό φαίνεται να μας εξασφαλίζει την τελειωτική και αμετάβλητη πραγματικότητα της αντίληψης. Κοινωνικές νόρμες, αλλότριες συνταγές, πολιτισμένοι κώδικες έχουν εμφυτευθεί μέσα στο κεφάλι μας, περιορίζοντας το ευρός δυνατοτήτων μας και αφαιρώντας μας τη δυνατότητα σύπλευσης με την αλλαγή. Είμαστε παγίδευμενοι μέσα στο κεφάλι μας σε κλουβιά που έχουμε χτίσει οι ίδιοι όπως κάποιες αράχνες παγίδευονται στον ιστό που οι ίδιες υφαίνουν. Ό, τι θεωρούμε σαν κατι που συνθέτει το χαρακτήρα μας υπάρχει επειδή εμείς και η συγκινησιακή μας φόρτιση, και το μυαλό μας του έχει επιτρέψει να υπαρχει.
To μεγαλύτερο εμπόδιο για να αφεθούμε στη κατάσταση του είναι ο ίδιος μας ο εαυτός και τα υλικά τα οποία τον έχουμε πλάσει. Δυστυχώς έχουμε δημιουργήσει έναν εαυτό ανέραστο, κατ’εικόνα και καθ’ομοίωση των προσωπικών μας περιορισμών, φοβισμένο και ασθενικό που σαν αδύναμο παίδακι φοβάται να παίξει κυνηγητό με τους υπόλοιπους εαυτούς μην τυχόν και κρυλογήσει. Εχούμε δημιουργήσει έναν εαυτό που κατοικεί αποκλειστικά στο αριστερό ημισφαίρειο του εγκεφάλου μας αυτό της γνώσης και της ασφάλειας, γατζωμένος με νύχια και με δόντια σε μια κίβδηλη αίσθηση της ταυτότητας που τον υποχρεώνει να δηλώσει «Εγώ Είμαι» και που μόλις ηχήσει αυτή η φωνή γινόμαστε ένα, συμπαγές και ορισμένο άτομο ξέχωρο από την ενέργεια που μας περιβάλλει, ξέχωρο από τον αλλό που είναι δίπλα μας. Σύμφωνα με τον Σόπενχάουερ η εαυτότητα είναι μια ψευδαίσθηση. Ο εαυτός μας ειναι θραυσματικός και εικονικός, είναι κατασκεύασμα για να μπορέσουμε να βγάλουμε ακρή στις μη φυσικές κοινωνίες που μας περιβάλλουν. Θεωρούμε ότι υπάρχει ένας εαυτός κάπου μες στη κεφάλι μας ο οποίος κατευθύνει τη δράση μας ενώ στην ουσία υπάρχουν χιλιάδες εαυτοί που σουλατσάρουν στους εσωτερικούς μας διαδρόμους. Το "γνωρίζον εγώ" είναι μια λειτουργία του εγκεφάλου μας και όχι ο πραγματικός μας εαυτός. Οι αισθήσεις μας έχουν λογοκριθεί για να κυλάει η ζωή μας ευκολότερα. Είμαστε προγραματισμένοι να αντιλαμβανόμαστε ταυτότητα στον εαυτό μας ενώ υπάρχει μόνο αλλαγή. Το ζητούμενο λοιπόν δεν είναι σύμφωνα με το πνεύμα των καιρών και τις νέες μόδες που καλούν το κόσμο σε αυτογνωσία να βρούμε τον εαυτό μας, το ζητούμενο είναι να χάσουμε αυτόν τον βαρύ και δυσκοίλιο εαυτό μας.
Όταν η αίσθηση της ολότητας αποκαθηλωνεί την αντίληψη ενός εαυτού δυνάστη τότε η αίσθηση της αδελφικότητας εμφανίζεται και η απελευθέρωση γίνεται πραγματικότητα. Από το αριστερό ημισφαίριο εγλωβισμένοι σε μια μονοδιάστατη αίσθηση του ποιοι έιμαστε αποσκιρτούμε στο δεξί ημισφαίριο εκεί που οι πληροφορίες για το κόσμο που μας περιβάλλει εκτινάσσονται σαν πίδακας νερού και γίνονται δεκτές σαν μορφή ενέργειας από τα αισθητήρια κέντρα της ύπαρξης μας. Εκεί μέσα μας δεν υπάρχει διαχωρίσμος και ταυτότητες είμαστε όλοι συνδεδεμένοι εμποτισμένοι από μια συμπαντική συνείδηση, η όποια μας υπαγορεύει ότι είμαστε όλοι αδέλφια, ότι δεν υπάρχει εγώ αλλά εμείς. «Eγώ είμαι ο άλλος» διακύρηττε ο Ρεμπώ, «για ποιον εαυτό μιλάτε, ο δημιουργός είναι αποτέλεσμα της δημιουργίας του», κραύγαζε ο Πικάσσο. «Χρειαζόμαστε τη σκούφια του γελωτοποίου ενάντια στη βαριά και αυστηρή φύση του υποκριτή εαυτού μας», έλεγε ο ποιητής Νίτσε, «να αγκαλιάσουμε το άγριο πνεύμα της αντίθεσης και του παράδοξου, της άμεσης παρουσίας και της απόλυτης αποστασιοποίησης, της άπειρης ζωτικότητας και της υπέρτατης καταστροφής». Οι κάνουλες ανοίγουν και μυριάδες εαυτοί εφορμούν, αμετρήτες κλειδαμπαρωμένες φωνές λένε τα δικά τους, οι πιο μυστήριες δύναμεις της ανθρώπινης ύπαρξης ελευθερώνονται και παίρνουν μέρος σε αυτό το χαότικο φαγοποτί που διαπνέεται όμως από μια απίστευτη αίσθηση ομόνοιας και ζωτικότητας. Η απωλεία του εαυτού μας, η απώλεια του εγώ και των δεκανικιών που το στηρίζουν δεν είναι αποτέλεσμα προσχώρησης σε κάποια υπερβατική κατάσταση αντίληψης μέσω LSD αλλά συμβαίνει μέσα μας κάθε στιγμή που περνάει. Συμβαίνει όταν είμαστε παιδιά και ζούμε το κάθε τι σαν είναι η πρώτη φορά, συμβαίνει όταν ερωτευόμαστε και τα πάντα ψηλώνουν και ηλεκτρίζονται, όταν δημιουργούμε και καταδυόμαστε με ελεύθερη πτώση στην ύπαρξη, συμβαίνει στη προσευχή που η καρδιά μας ανοίγει, όταν περπατάμε και είμαστε δωσμένοι στο τώρα, όταν επικοινωνούμε βαθειά με κάποιον, συμβαίνει όταν αγαπάμε και επιτέλους γινόμαστε ο άλλος.
Οφείλουμε να προσεγγίσουμε τη ζωή χωρίς να παρεμβάλλονται οι εξαρτήσεις μας. Κόντα στη ζωή και στα θαύματα που την κυκλώνουν είμαστε όταν επιτρέπουμε σε αυτές τις αντιφατικές δυνάμεις της ζωής να σουλατσάρουν στο ψυχισμό μας σαν αλλοπρόσαλλες μαριονέτες που αδυνατούν να στοιχηθούν με τις συμβάσεις…αν όλα υπάρχουν σε μια ρευστή μορφή δεν μπορούμε να μπήξουμε με βέβαιοτητα τους πασάλους στο χωράφι μας για να οριοθετήσουμε το χώρο μας. Ο άνθρωπος κόβωντας και ράβωντας τη ζωή στα μέτρα του, χωρίζοντας τη ζωή του σε τμήματα απεμπολεί την θεραπευτική ενέργεια της ζωής που διαχέεται φυσικά όταν τη βλέπουμε σαν ολότητα. Σε ένα διαρκές αφύσικο περιβάλλον δεν μπορεί να δράσει φυσικά με αποτέλεσμα διαρκείς απογοητεύσεις. H φαντασία και η μνήμη είναι αλληλένδετες δυνάμεις που η μία εκχυλίζει στην άλλη ένα άμορφο υλικό που η ποιήση, η περιέργεια και η έκπληξη βρίσκουν καταφύγιο· για να συμβεί αυτό ο άνθρωπος πρέπει να είναι σε μια διαρκή κατάσταση του είναι, καμία κατάκτηση, κανένα ίχνος βαθειά χαραγμένο στην άμμο, καμία πεποίθηση σαν παρασιτικό φυτό να αναριχάται στις λεπτές αποφύσεις της ποιητικής ανθρώπινης ψυχής. «Να τα σβήνεις όλα από το μαυροπίνακα από τη μια μέρα στην άλλη, να είσαι καινούριος σαν κάθε καινούριο ξημέρωμα, αέναα παρθένος στη συγκίνηση..αυτό και μονάχα αυτό αξίζει το κόπο του να είσαι ή να έχεις, αυτό που με τόσο ατελή τρόπο είμαστε», μας λέει ο Πεσόα. Εκεί μέσα στο κέντρο της ανθρώπινης ύπαρξης όπου η ταυτότητα μπορεί να γίνει μια χαψιά στις υπερβατικές θαυματοποιές δυνάμεις της ζώης, σε αυτό το χώρο που το πνεύμα αδυνατεί να συμορφωθεί με τη βαρύτητα εκεί ακατανόητες νευρικές απολήξεις συμβαίνουν, αλλοπρόσαλλες φωνές σαν σειρήνες μας παρασύρουν στον οργιαστικό χορό της ύπαρξης. Όσο δεν κρατάμε τόσο ανυψωνόμαστε, όσο δεν πιστεύουμε τόσο νιώθουμε τον άλλον, όσο δεν προσαρτούμε εδάφη τόσο αφηνόμαστε, όσο δεν ορίζουμε τόσο περισσότερες ονομασίες για την αγάπη εφευρίσκουμε. Το παιδί που γυροφέρνει μέσα μας ακόμα μπορεί να φέρει φρέσκα τα μαντάτα της γιορτής αρκεί να δεχτούμε το παρών σαν το μόνο για δράση οριοθετημένο χρονικό διάστημα.
στρατής βογιατζής
